Üretken Yapay Zeka (ÜYZ), özellikle Büyük Dil Modelleri (BDM'ler) başta olmak üzere çok çeşitli teknolojiler aracılığıyla akademik araştırma, öğretim ve idari süreçlere hızla entegre olmaktadır. Bu araçlar; metin üretme, kod yazma, görüntü oluşturma, veri özetleme ve dil çevirisi gibi işlevleriyle araştırmacılara ve eğiticilere önemli bir verimlilik kazanımı sunmaktadır.

Bununla birlikte, ÜYZ teknolojilerinin kontrolsüz ya da bilinçsiz kullanımı; bilimsel yanıltma, intihal, veri gizliliği ihlali, telif hakkı ihlali ve algoritmik önyargı gibi ciddi etik ve hukuki riskler doğurabilmektedir. Bu durum, kurumsal düzeyde açık, uygulanabilir ve denetlenebilir bir yönlendirme çerçevesini zorunlu kılmaktadır.

Bu rehber; Yıldız Teknik Üniversitesi akademik personelinin ÜYZ araçlarını etik, sorumlu ve mevzuata uygun biçimde kullanmasını desteklemek amacıyla hazırlanmıştır. Rehberde yer alan kural ve tavsiyeler; TÜBİTAK'ın ilgili rehberi, TÜBİTAK AYEK Yönetmeliği, 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK), YÖK'ün ilgili etik rehberi temel alınarak oluşturulmuştur.

1. Rehberin Amacı, Kapsamı ve Temel Tanımlar

1.1. Amaç ve Kapsam

Bu rehberin temel amacı, Yıldız Teknik Üniversitesi akademik personeline, eğitim ve araştırma faaliyetleri kapsamında üretken yapay zeka araçlarının hangi koşullarda ve nasıl kullanılabileceğini; hangi kullanımların kısıtlı ya da yasak olduğunu; kullanımın beyan edilmesinin neden ve nasıl zorunlu olduğunu somut örnekler üzerinden açıklamaktır. Hazırlanan bu rehber; araştırma bütünlüğünün korunmasını, değerlendirme süreçlerinde adalet ve şeffaflığın sağlanmasını, kişisel verilerin korunmasına ilişkin yasal yükümlülüklere uyumu ve fikri mülkiyet haklarının güvence altına alınmasını hedeflemektedir.

Rehber; araştırmacılar, öğretim üyeleri, araştırma görevlileri ve üniversite bünyesinde projeler yürüten tüm akademik personel için geçerlidir. TÜBİTAK başta olmak üzere herhangi bir fon kuruluşuna yapılan proje başvurularında, hakem ve panelist değerlendirme görevlerinde, ders materyali hazırlama süreçlerinde ve bilimsel yayın faaliyetlerinde bu rehber esas alınabilir.

1.2. Temel Tanımlar

2. Rehberin Dayandığı Temel İlkeler

Bu rehberde yer alan kural ve tavsiyeler aşağıdaki temel ilkelere dayanmaktadır. Rehberin tüm maddeleri bu ilkeler çerçevesinde yorumlanmalı ve uygulanmalıdır:

1. Sorumluluk ve Hesap Verebilirlik: ÜYZ araçları ne denli gelişmiş olursa olsun, üretilen içerikten ve alınan kararlardan nihai sorumluluğu her zaman insan taşımaktadır. Yapay zeka sistemleri hukuki veya etik anlamda sorumlu tutulamaz.
2. Şeffaflık: Destek süreçlerinde ve yayın faaliyetlerinde ÜYZ kullanımının açıkça beyan edilmesi zorunludur. Şeffaflık hem hesap verebilirliği destekler hem de süreçlere duyulan kurumsal güveni pekiştirir.
3. Adalet ve Ayrımcılık Yapmama: ÜYZ araçlarındaki potansiyel algoritmik önyargılar gözetilerek bu riskleri azaltacak önlemler alınmalıdır. ÜYZ kullanımı belirli kişi veya gruplara haksız avantaj sağlamamalıdır.
4. Gizlilik ve Veri Koruma: Başvuru önerileri, değerlendirme raporları ve araştırma verileri gizlidir. Kişisel verilerin işlenmesinde KVKK hükümleri esas alınmalı; hassas bilgiler hiçbir koşulda ÜYZ araçlarına girilmemelidir.
5. Araştırma Bütünlüğü ve Özgünlük: ÜYZ kullanımı; intihal, veri uydurma veya veri çarpıtma gibi bilimsel yanıltma eylemlerine yol açmayacak biçimde yürütülmelidir.
6. İnsan Odaklılık ve Gözetim: ÜYZ, insan yeteneklerini desteklemek amacıyla kullanılmalı; karar verme süreçlerindeki insan rolünü ortadan kaldırmamalıdır. Kritik süreçlerde anlamlı insan denetimi her zaman korunmalıdır.

3. İzin Verilen Kullanımlar ve Somut Örnekler

ÜYZ araçları, aşağıdaki amaçlarla destekleyici bir rol üstlenebilir. Bu kullanımların tamamında beyan zorunluluğu geçerlidir (bkz. Bölüm 5). Akademik personel, ÜYZ tarafından üretilen çıktıları olduğu gibi kabul etmeyecek; içeriği eleştirel bir bakışla değerlendirip doğruluğunu bağımsız kaynaklarla teyit edecektir. Nihai içeriğin entelektüel sorumluluğu her durumda kullanıcıya aittir.

3.1. Dil ve Üslup İyileştirme

Dilbilgisi ve yazım denetimi, cümle yapısının iyileştirilmesi, akademik üslubun güçlendirilmesi ve yabancı dil desteği bu kapsamda değerlendirilmektedir. ÜYZ, metnin anlamını veya özgün içeriğini değiştirmeksizin sunumsal açıdan kullanılabilir. Bununla birlikte, bu işlemler gerçekleştirilmeden önce girdi metninden kişisel veriler ve üçüncü taraflara ait fikri mülkiyet içerikleri ayıklanmalıdır.

3.2. Literatür Araştırması ve Özetleme

ÜYZ, belirli bir araştırma alanının genel eğilimlerini anlamak, araştırma soruları geliştirmek ve geniş metin kümelerinin ana fikirlerini kavramak amacıyla kullanılabilir. Ancak ÜYZ tarafından önerilen tüm referanslar (özellikle yazar, yıl, dergi ve başlık bilgileri) Google Scholar, PubMed, Web of Science gibi güvenilir akademik veri tabanlarında bağımsız olarak doğrulanmadan hiçbir şekilde kullanılmamalıdır. ÜYZ'nin, var olmayan makaleleri gerçekmiş gibi üretme eğilimi (halüsinasyon) bu alanda en yüksek riskin kaynağını oluşturmaktadır.

3.3. Kodlama ve Teknik Destek

Araştırma sürecinde kullanılacak veri analizi kodlarının üretilmesi, mevcut kodlardaki hataların giderilmesi ve kodun işlevinin açıklanması amacıyla ÜYZ kullanılabilir. Ek olarak planlaması araştırmacı tarafından yapılan ve atomik seviyede görev ayrımı yapılmış çözümlerin kodlanması ÜYZ tarafından yaptırılabilir. Üretilen kodun işlevsel doğruluğu, verimliliği ve potansiyel lisans sorunları araştırmacı tarafından titizlikle incelenmelidir. Bu konuda test senaryolarının ve beklenen sonuçların araştırmacı tarafından belirlenmesi ve bu kriterlerin ÜYZ'ye yönerge olarak verilmesi sürecin güvenilirliğini artıracaktır.

4. Dikkat Gerektiren Kullanımlar

Aşağıdaki kullanımlar, ÜYZ'nin daha merkezi bir rol üstlendiği ve bu nedenle daha yüksek risk taşıdığı durumlardır. Bu alanlarda ÜYZ kullanımı yasak olmamakla birlikte; araştırmacının kapsamlı doğrulama yapması, özgün entelektüel katkısını açıkça ortaya koyması ve kullanımı eksiksiz biçimde beyan etmesi zorunludur.

4.1. Proje Önerisi veya Makale Bölümü Taslağı Oluşturma

ÜYZ araçlarına giriş, yöntem, literatür özeti ve sonuç bölümlerine ilişkin taslak metin ürettirmek, yaygınlaşan ancak ciddi riskler barındıran bir pratiktir. Üretilen metinler çoğunlukla yüzeysel ve genel geçer niteliktedir; projenin özgün bağlamını yansıtmayabilir, uydurma referanslar, gerçekleştirilmesi zor vaatler ve hatalı olgular içerebilir. Bu tür taslakların araştırmacı tarafından yeterince revize edilmeksizin kullanılması ciddi riskler barındırabilir.

4.2. Öğretim Materyali ve Sınav Sorusu Hazırlama

ÜYZ, ders sunumu taslağı, vaka çalışması senaryosu veya sınav sorusu oluşturmak amacıyla kullanılabilir. Ancak üretilen materyallerin içerik doğruluğu, ders kazanımlarıyla uyumu, zorluk dengesi ve özgünlüğü öğretim üyesi tarafından her koşulda denetlenmelidir. ÜYZ'nin ürettiği sınav sorularının internette mevcut kaynaklarla örtüşme ihtimali göz ardı edilmemelidir.

5. Yasaklanan Kullanımlar

Aşağıda belirtilen kullanım biçimleri; etik ilkelere, araştırma bütünlüğüne, gizlilik yükümlülüklerine ve yürürlükteki mevzuata açıkça aykırı olduğundan kesinlikle yasaktır.

5.1. İntihal

ÜYZ araçlarını; başkalarına ait fikirleri, metinleri, verileri, yöntemleri veya görsel materyalleri kaynak göstermeden ya da izin almadan kopyalamak, yeniden ifade etmek veya kendi çalışması gibi sunmak amacıyla kullanmak kesinlikle yasaktır. ÜYZ tarafından üretilen içeriğin eğitim verilerindeki telif korumalı eserleri birebir yeniden üretme ihtimali nedeniyle, araştırmacıların ÜYZ çıktılarını intihal tespit yazılımlarıyla kontrol etmesi önerilmektedir.

5.2. Veri Uydurma ve Çarpıtma

Gerçekte yürütülmemiş deneylerin, ölçümlerin veya analizlerin verilerini ÜYZ aracılığıyla üretmek ya da mevcut verileri veya araştırma sonuçlarını değiştirmek kesinlikle yasaktır. Bu eylemler, ağır etik ihlaller olarak tanımlanmaktadır.

5.3. Gizli, Kişisel veya Yayımlanmamış Verilerin ÜYZ Araçlarına Girilmesi

Proje başvurusu ile ilgili gizli bilgiler, yayımlanmamış araştırma bulguları, KVKK kapsamında korunan kişisel veriler (öğrenci bilgileri, hasta verileri, katılımcı kimlik bilgileri vb.) veya üçüncü taraflara ait ticari sır niteliğindeki bilgilerin ÜYZ araçlarına girilmesi ya da yüklenmesi kesinlikle yasaktır. Halka açık üçüncü taraf ÜYZ platformlarına yüklenen veriler; hizmet sağlayıcılar tarafından saklanabilir, işlenebilir ya da model eğitiminde kullanılabilir. Bu durum hem gizlilik yükümlülüklerini hem de KVKK'nın veri işleme ve yurt dışına aktarım hükümlerini (Madde 9) ihlal etmektedir.

6. ÜYZ Kullanımının Beyan Edilmesi

Şeffaflık ve hesap verebilirlik ilkeleri doğrultusunda; temel yazım ve dilbilgisi denetiminin ötesine geçen tüm ÜYZ kullanımlarının beyan edilmesi zorunludur. Bu yükümlülük; araştırmacının içeriğin doğruluğundan ve özgünlüğünden olan sorumluluğunu teyit eder, değerlendirici ve okuyucuların içeriğin nasıl üretildiğini bilmesini sağlar ve üniversitenin ÜYZ kullanım eğilimlerini izlemesine olanak tanır.

Beyan yapılırken kullanılan yapay zeka aracının tam versiyonu ve kullanım tarihi belirtilmelidir (örn. Claude Sonnet 4.6 – 23 Mart 2026). Tarih belirtilmesindeki sebep, yapay zeka modellerinin aynı versiyon koduna sahip olsa dahi sürekli öğrenmelerinden ötürü öğrenilmiş ağırlıklarının değişmesidir.

6.1. Beyan Eşiği

Aşağıdaki tablo, hangi kullanımların beyan gerektirip gerektirmediğini örneklerle açıklamaktadır:

6.2. Beyan Yöntemi

Beyan, kullanım bağlamına göre aşağıdaki yollarla yapılabilir:

• TÜBİTAK başvurularında: Başvuru sisteminin bu amaçla ayrılmış beyan bölümüne kullanılan araç, versiyon ve kullanımın kapsamı girilmelidir.
• Bilimsel yayınlarda: Dergi politikasına bağlı olarak "Yazar Katkı Beyanı", "Teşekkür" veya derginin öngördüğü ayrı "ÜYZ Kullanım Beyanı" bölümüne eklenmelidir. Pek çok uluslararası dergi bu beyanı artık zorunlu tutmaktadır.
• Tez ve akademik ödevlerde: Önsöz veya yöntem bölümünde, kullanım amacı ve kapsamı açıkça belirtilmelidir.
• Kurumsal raporlarda: İlgili bölümün sonuna veya dipnot olarak eklenmelidir.

7. Temel Riskler ve Alınması Gereken Önlemler

Başvuru sahiplerinin karşılaşabileceği temel riskler, açıklamaları ve bu risklere karşı alınması gereken önleyici tedbirler aşağıdaki tabloda özetlenmektedir:

8. Değerlendirici ve Hakem Olarak ÜYZ Kullanımına İlişkin Kurallar

Bu bölüm; TÜBİTAK başvurularını değerlendiren hakemler ve panelistler, üniversite bünyesindeki tez jürisi üyeleri, burs değerlendirme komiteleri ve dergi hakemleri dahil olmak üzere herhangi bir değerlendirici rolünü üstlenen tüm akademik personel için geçerlidir.

8.1. Temel Kural: Değerlendirme Süreçlerinde ÜYZ Kullanımı Kesinlikle Yasaktır

TÜBİTAK Değerlendiricilerinin; değerlendirme göreviyle ilgili herhangi bir amaçla ÜYZ araçlarını kullanmaları kesinlikle yasaktır. Bu kural, değerlendirme ve izleme sürecinin bireysel değerlendirme, panel toplantısı, raporlama ve yazışma dahil tüm aşamaları için geçerlidir. Bu yasak; NIH, NSF ve Avrupa Araştırma Konseyi (ERC) gibi önde gelen fon sağlayıcı kuruluşların benimsediği politikalarla tam uyum içindedir.

8.2. Yasağın Hukuki ve Etik Gerekçeleri

Gizlilik yükümlülüğünün ihlali: Proje önerileri; yayımlanmamış özgün fikirler, metodolojiler ve başvuru sahiplerine ait kişisel veriler içermektedir. Bu içeriklerin herhangi bir kısmının harici ÜYZ araçlarına yüklenmesi, değerlendiricinin TÜBİTAK mevzuatı çerçevesinde üstlendiği gizlilik yükümlülüğünü ihlal etmektedir.

KVKK ihlali: Başvuru materyallerinde yer alan araştırmacı adları, iletişim bilgileri ve özgeçmişler KVKK kapsamında kişisel veridir. Bu verilerin harici platformlara aktarılması; açık rıza alınmaması ve yurt dışı aktarım kurallarına (Madde 9) uyulmaması nedeniyle değerlendiriciyi hukuki sorumluluk altına sokmaktadır.

FSM ihlali riski: Değerlendirilen projedeki henüz tescil başvurusu yapılmamış buluşlar ve özgün fikirler, ÜYZ modelinin eğitim verisine dahil edilerek dolaylı yoldan kamuya mal olabilir.

Değerlendirme kalitesinin ve bütünlüğünün zedelenmesi: TÜBİTAK değerlendirme süreci; alan uzmanlarının derinlemesine bilgi, deneyim ve eleştirel muhakeme yeteneklerine dayanmaktadır. ÜYZ araçları bu uzman yargısının yerini tutamaz; olası algoritmik önyargılar değerlendirme sonuçlarını olumsuz etkileyebilir.

Hesap verebilirlik: Değerlendirme raporunun oluşturulmasında ÜYZ'nin ne ölçüde etkili olduğunun bilinmemesi hesap verebilirliği zayıflatır. Nihai değerlendirmenin sorumluluğu her zaman insana aittir; ÜYZ bu sorumluluğu paylaşamaz.

TÜBİTAK AYEK Yönetmeliği kapsamındaki yaptırımlar: AYEK Yönetmeliği Madde 9/1-ı, değerlendirme süreçlerinde görev alanların görevi ihmal veya kötüye kullanma eylemlerini etik ihlal olarak tanımlamaktadır. Yasak ÜYZ araçlarının kullanılması bu madde kapsamında değerlendirilir ve ihlâlin varlığı hâlinde AYEK prosedürleri çerçevesinde gerekli yaptırımlar uygulanır.